Quần thể di tích Phủ Dầy gồm hệ thống đền, phủ, lăng, chùa mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống. Tiêu biểu là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Thánh Mẫu. Các công trình nổi bật với mái ngói cong, hệ thống cột gỗ, vì kèo, cửa võng cùng những họa tiết chạm khắc rồng, phượng, hoa lá tinh xảo. Nghệ thuật sơn son thếp vàng, hệ thống hoành phi, câu đối và đồ thờ tạo nên không gian cổ kính, trang nghiêm, phản ánh tài hoa của các nghệ nhân dân gian qua nhiều thế hệ.

Sức hấp dẫn đặc biệt của Phủ Dầy còn nằm ở các hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, nổi bật là nghi lễ hầu đồng. Đây là một nghi lễ tiêu biểu, thể hiện niềm tin và lòng tôn kính của cộng đồng đối với các vị Thánh. Trong mỗi buổi lễ, thanh đồng thực hiện các giá đồng, thể hiện hình tượng các vị Thánh thông qua trang phục, đạo cụ và những điệu múa đặc trưng. Mỗi giá đồng mang sắc thái riêng, tạo nên không gian văn hóa đa dạng về màu sắc và hình thức diễn xướng.

Đồng hành với nghi lễ là nghệ thuật hát văn (chầu văn) với tiếng đàn nguyệt, tiếng phách, trống cùng những làn điệu khi sâu lắng, khi rộn ràng. Sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, lời ca, điệu múa, trang phục và nghi thức tạo nên một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo, vừa mang giá trị tâm linh vừa chứa đựng giá trị nghệ thuật đặc sắc.

Đặc biệt, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016 không chỉ bởi giá trị tín ngưỡng mà còn ghi nhận sức sống của một di sản được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, nghi lễ hầu đồng cùng nghệ thuật hát chầu văn là những thành tố nổi bật, thể hiện sự sáng tạo và khả năng kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật dân gian. Di sản còn truyền tải những giá trị nhân văn như lòng biết ơn, tinh thần hướng thiện, khát vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc và sự gắn kết cộng đồng.

Hằng năm, vào tháng Ba âm lịch, Lễ hội Phủ Dầy thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về tham quan, chiêm bái và hòa mình vào không khí sinh hoạt văn hóa truyền thống. Đây là dịp để tìm hiểu về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, khám phá các công trình kiến trúc cổ và cảm nhận những nét đẹp đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Đến với Phủ Dầy, du khách không chỉ được khám phá một quần thể di tích giàu giá trị lịch sử, kiến trúc mà còn có cơ hội tìm hiểu một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo của người Việt. Hành trình về Phủ Dầy vì thế trở thành trải nghiệm ý nghĩa trong chuyến khám phá du lịch văn hóa, tâm linh Ninh Bình, góp phần đưa những giá trị di sản truyền thống đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế./.