Ngay từ hiên đền, du khách có thể cảm nhận được sự tài hoa của các nghệ nhân thế kỷ XVII qua hệ thống chạm khắc gỗ tinh xảo. Những mảng chồng rường, đầu dư, kẻ, bẩy và các cấu kiện kiến trúc được phủ kín bởi những họa tiết trang trí mềm mại, hoa Sen, hoa Cúc và hình tượng Rồng cách điệu là những mô típ chủ đạo.

Tại đền thờ vua Lê Đại Hành, hoa Sen không chỉ mang ý nghĩa triết lý của Phật giáo là biểu tượng của sự giác ngộ, lòng từ bi và quy luật nhân quả mà còn được gắn với một truyền thuyết đặc biệt về sự ra đời của vị Hoàng đế khai sáng triều Tiền Lê. Theo truyền thuyết, mẹ của Lê Hoàn trước khi sinh ngài đã mơ thấy một đóa sen nở rực. Người xưa xem giấc mộng ấy là điềm lành, báo hiệu sự xuất hiện của một bậc đế vương có thiên mệnh, sau này sẽ gánh vác trọng trách đối với đất nước.

Ý nghĩa ấy được lưu giữ trên bức hoành phi trong đền qua bốn câu chữ Hán:

Nhất mộng liên hoa sinh

Vạn cổ lưu hương Tràng Xuân điện

Bán dạ hoàng long ủng

Ức niên di ảnh Đại Vân lâu

Có thể hiểu là:

Giấc mộng hoa sen báo điềm sinh bậc đế vương;

Muôn đời danh thơm còn lưu nơi điện Trường Xuân.

Đêm khuya có rồng vàng che chở, ấp ủ;

Ngàn năm sau hình ảnh thiêng ấy vẫn còn lưu dấu nơi lầu Đại Vân.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của các mảng chạm hoa Sen không chỉ nằm ở ý nghĩa biểu tượng mà còn ở trình độ kỹ thuật điêu khắc của các nghệ nhân thế kỷ XVII. Từng cánh Sen, đài Sen hay lá Sen đều được xử lý với tỷ lệ hài hòa, đường nét tinh tế và giàu tính tạo hình. Hoa Sen vừa nổi bật nhưng không tách rời tổng thể, mà hòa quyện cùng Rồng, hoa Cúc và các linh vật khác để tạo nên một ngôn ngữ trang trí thống nhất.

Trải qua hàng trăm năm, những mảng chạm khắc ấy vẫn giữ được vẻ đẹp và giá trị nghệ thuật, trở thành nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu mỹ thuật truyền thống Việt Nam. Mỗi cánh Sen còn là minh chứng cho tài năng sáng tạo của người nghệ nhân xưa, đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật trong không gian thờ tự.

Ngày nay, khi đến với đền thờ vua Lê Đại Hành, bên cạnh việc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của vị Hoàng đế triều Tiền Lê, du khách còn có cơ hội chiêm ngưỡng những mảng chạm khắc hoa Sen tinh xảo – nơi vẻ đẹp của nghệ thuật dân gian kết tinh cùng những truyền thuyết về thiên mệnh và tinh thần dân tộc. Đó cũng chính là một trong những giá trị đặc sắc góp phần làm nên sức hấp dẫn bền vững của Cố đô Hoa Lư – vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi lịch sử và văn hóa vẫn được gìn giữ qua từng đường nét chạm khắc trên những nếp gỗ cổ kính./.